DAZAI
G‘ofurjonova Mohlaroyim Odiljon qizi
Fizikani noldan PhD darajasigacha o‘rganing
Elfiz
Elektron fizika: mavzular oddiydan murakkabga qarab joylashgan. Kerakli mavzuni tanlang yoki qidiring.
Bu mavzu hali tayyorlanmoqda. Ma’ruza matni, formulalar va laboratoriya ko‘rinishi shu sahifada chiqadi.
Ma’ruza
Fizik kattalik nima
Jism yoki hodisaning son bilan ifodalanadigan xossasi fizik kattalik deyiladi. Uzunlik, massa, vaqt, tezlik va harorat fizik kattaliklardir. Har bir natija son va birlikdan iborat: “5” yetarli emas, “5 m” esa to‘liq ma’lumot beradi.
O‘lchash
O‘lchash deganda kattalikni birlik sifatida qabul qilingan namuna bilan solishtirish tushuniladi. Stol uzunligi 1,2 m bo‘lsa, u metrdan 1,2 marta uzun degani.
SI xalqaro birliklar tizimi
Fanda asosan SI tizimi ishlatiladi. Unda 7 ta asosiy birlik bor: metr, kilogramm, sekund, amper, kelvin, mol va kandela. Qolgan birliklar shulardan hosil qilinadi. Masalan, tezlik birligi m/s, kuch birligi esa nyuton: 1 N = 1 kg · m/s².
Birliklarni o‘tkazish
Tezlikni km/soat dan m/s ga o‘tkazish uchun kilometrni metrga, soatni sekundga aylantiramiz: 72 km/soat = 72 000 m / 3600 s = 20 m/s. Hisoblashdan oldin barcha kattaliklarni bir tizimga keltiring.
O‘lchash xatoligi
Hech bir o‘lchov mutlaq aniq emas. Natija x ± Δx ko‘rinishida yoziladi, bu yerda Δx absolyut xatolik. Nisbiy xatolik natijaning necha foizi xato ekanini ko‘rsatadi va o‘lchovlar sifatini solishtirishga yordam beradi.
Shtangensirkul
Shtangensirkul uzunlikni 0,1 mm aniqlikda o‘lchaydi. Avval nonius nolidan chapdagi butun millimetrlar sanaladi. Keyin noniusning qaysi chizig‘i asosiy shkala chizig‘iga to‘g‘ri kelishi topiladi. Shu chiziq raqami millimetrning o‘ndan bir ulushini beradi.
Formulalar va jadvallar
| Formula | Nimani topadi | Birlik |
|---|---|---|
| x = x̄ ± Δx | O‘lchov natijasi | x birligi |
| ε = Δx / x̄ · 100 % | Nisbiy xatolik | % |
| L = N + n · 0,1 mm | Shtangensirkul ko‘rsatkichi | mm |
| Asosiy kattalik | SI birligi | Belgisi |
|---|---|---|
| Uzunlik | metr | m |
| Massa | kilogramm | kg |
| Vaqt | sekund | s |
| Elektr toki | amper | A |
| Termodinamik temperatura | kelvin | K |
| Modda miqdori | mol | mol |
| Yorug‘lik kuchi | kandela | cd |
| Old qo‘shimcha | Belgisi | Ko‘paytuvchi |
|---|---|---|
| giga | G | 10⁹ |
| mega | M | 10⁶ |
| kilo | k | 10³ |
| santi | s | 10⁻² |
| milli | m | 10⁻³ |
| mikro | µ | 10⁻⁶ |
| nano | n | 10⁻⁹ |
Laboratoriya ko‘rinishi
Shtangensirkul jag‘i detalga tegguncha suriladi, keyin ko‘rsatkich o‘qiladi.
Laboratoriyani o‘zim bajaramanAmaliy masalalar
Javobni son bilan yozing. O‘nli kasrni nuqta yoki vergul bilan yozish mumkin.
Ma’ruza
Formulalar
| Formula | Nimani topadi | Birlik |
|---|
Kartochkalar bilan yodlang — bosing, formula ochiladi
Laboratoriya ko‘rinishi
Savol:
Tezkor test
O‘zingizni sinang: har bir javobdan keyin darhol izoh chiqadi.
Amaliy masalalar
Javobni son bilan yozing. O‘nli kasrni nuqta yoki vergul bilan yozish mumkin.
Ma’ruza
Uchta asosiy kattalik
Elektr zanjirida zaryadlarni harakatga keltiradigan kattalik kuchlanish (U) deyiladi va voltlarda (V) o‘lchanadi. Zanjirdan oqib o‘tayotgan zaryad oqimi tok kuchi (I) deyiladi va amperlarda (A) o‘lchanadi. O‘tkazgich tokka ko‘rsatadigan to‘siq esa qarshilik (R) deyiladi va omlarda (Ω) o‘lchanadi.
Qonun
Georg Simon Om 1827-yilda quyidagi bog‘lanishni e’lon qilgan: zanjir qismidagi tok kuchi kuchlanishga to‘g‘ri, qarshilikka teskari proporsional.
I = U / R
Formuladan boshqa ikki ko‘rinish kelib chiqadi: U = I · R va R = U / I. Demak, kuchlanish ikki marta oshsa, tok ham ikki marta oshadi. Qarshilik ikki marta oshsa, tok ikki marta kamayadi.
Namuna
9 V batareyaga 30 Ω rezistor ulangan. Tok kuchi I = 9 V / 30 Ω = 0,3 A bo‘ladi.
Grafik nimani ko‘rsatadi
Harorat o‘zgarmaganda metall o‘tkazgich uchun I ning U ga bog‘lanish grafigi koordinata boshidan chiqqan to‘g‘ri chiziq bo‘ladi. Chiziq qanchalik qiya bo‘lsa, qarshilik shunchalik kichik.
Quvvat chegarasi
Rezistorda ajraladigan quvvat P = U · I = U² / R ga teng. Har bir rezistorning ruxsat etilgan quvvati bor. Undan oshsa, rezistor qizib ishdan chiqadi.
Qonun qachon bajarilmaydi
Har qanday asbob Om qonuniga bo‘ysunmaydi. Masalan, yarimo‘tkazgich diodda tok kuchlanishga proporsional emas, shuning uchun uning grafigi to‘g‘ri chiziq bo‘lmaydi. Cho‘g‘lanma lampada esa qizish qarshilikni oshiradi.
Formulalar
| Formula | Nimani topadi | Birlik |
|---|---|---|
| I = U / R | Tok kuchi | A |
| U = I · R | Kuchlanish | V |
| R = U / I | Qarshilik | Ω |
| P = U · I = U² / R | Quvvat | Vt |
Laboratoriya ko‘rinishi
Tajriba shunday bajariladi: kuchlanish oshiriladi, har safar tok o‘lchanadi, nuqtalar grafikka tushadi. Bu yerda 40 Ω rezistor ishlatilgan.
Amaliy masalalar
Javobni son bilan yozing. O‘nli kasrni nuqta yoki vergul bilan yozish mumkin.
Om qonunini tekshirish
Vazifa: rezistorning noma’lum qarshiligini o‘lchovlardan toping. Kamida 5 ta o‘lchov oling. Rezistor 1 Vt quvvatga chidaydi.
Kuchlanishni o‘zgartirib, o‘lchovlarni yozing.
| № | U, V | I, A | R = U / I, Ω |
|---|
Shtangensirkul bilan o‘lchash
Vazifa: jag‘ni detalga tekkizing, ko‘rsatkichni o‘qing va 3 ta detalni to‘g‘ri o‘lchang.
Jag‘ni detal tomon suring.
To‘g‘ri o‘lchovlar: 0 / 3
- 1. Savol va bashorat
- 2. O‘lchash
- 3. Tahlil
- 4. Xulosa
Tadqiqot savoli
Bashorat
Ko‘rsatkichni asbob ekranidan o‘qing. Har bir nuqtada asbob 3 marta o‘qiladi, o‘rtacha qiymat va noaniqlik Δ = (eng katta − eng kichik) / 2 jadvalga yoziladi.
Xulosa va baholash
Laboratoriyalar
Elfizdagi har bir mavzu uchun virtual laboratoriya ishi. Asboblarni sichqoncha yoki barmoq bilan boshqarasiz, o‘lchovlarni jadvalga yozib, grafikdan natija chiqarasiz.
Savol-javob
Bu bo‘lim hozircha faol emas
Savol-javob bo‘limi tayyorlanish jarayonida. Tez orada bu yerda o‘quvchilar savol berib, ustozlar javob yoza oladi.
Hozircha mavzularni Elfiz bo‘limida o‘qing yoki Laboratoriyalarda tajriba qiling.